Openbaar bestuur fantasie anno 2015

In de concept verkiezingsprogramma’s van de grote partijen worden de eerste contouren zichtbaar van een overheid die een houdbaarheidstekort van 29 miljard euro moet wegwerken. De twintig werkgroepen behandelden niet altijd de meest 'sexy' onderwerpen zoals de hypotheekrenteaftrek. Toch waren het twintig belangrijke onderwerpen zoals de rapporten Openbaar bestuur (18) en Bedrijfsvoering (19) die ik heb bestudeerd. Vervolgens heb ik de concept verkiezingsprogramma’s van PvdA, VVD, CDA, SP, Groen Links en D66 doorgespit op die thema’s. In deze blog probeer ik me een voorstelling te maken bij het openbaar bestuur zoals dat ultimo 2015 vorm heeft gekregen als resultante van het regeerakkoord dat komend najaar gaat ontstaan.

60.000 ambtenaren naar bedrijfsleven
De economie draait ultimo 2015 weer op volle toeren. De zeven magere jaren liggen alweer enkele jaren achter ons. Het lukt de overgebleven 292 gemeenten best aardig om de werklozen onder te brengen bij het lokale bedrijfsleven. Ook de 60.000 voormalige ambtenaren, waaronder 17.000 UWV en CWI werknemers en 22.000 medewerkers van provincies en waterschappen, zijn in trek bij het bedrijfsleven dat de uitstroom van de babyboom moet opvangen. Gemeenten zijn daartoe extra gemotiveerd omdat anders een te groot deel van de gemeentebegroting moet worden besteed aan bijstanduitkeringen. De huizenmarkt floreert als nooit tevoren sinds de hypotheekrenteaftrek voor 25 jaar werd gegarandeerd omdat het woningbezit voortaan werd belast in box 3. Die gemeentebegroting kent aan de inkomstenkant geen OZB meer want die is afgeschaft. In plaats daarvan heft de gemeente de inwonerbelasting die is gerelateerd aan de gezinssamenstelling en de bedrijfsbelasting die regressief is gerelateerd aan het aantal werknemers. De kiezers zijn daardoor veel sterker betrokken geraakt bij het lokaal bestuur. Begin maart steeg de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 56% naar 86%, maar liefst 3% meer dan bij de Tweede Kamer verkiezingen die in juni plaatsvonden.

Extra taken naar 292 gemeenten
De gemeenten hebben ultimo 2015 de handen vol aan het extra takenpakket op het gebied van overheidsloket, basisregistraties, criminaliteitspreventie, wegbeheer, landschapsbeheer, jeugd- en mantelzorg. Ze werken nauw samen met de ministeries van L&W (landschap en waterbeheer), IBZ (Inkomen, Belastingen en Zorg), EVM (Economie, Verkeer en Milieu), RPV (Recht, Plicht en Veiligheid) en GCSO (Gezin, Cultuur, Sport en Onderwijs). Met het zesde ministerie DEW (Defensie, Europa & Wereld) hebben de gemeenten alleen een relatie vanwege het RNI (Register Niet Ingezetenen).

Meer gemeenteambtenaren, minder SSC’s
Het aantal gemeentelijke ambtenaren is eerst met 10.000 gedaald vanwege de crisisbezuinigingen en vervolgens met 20.000 gestegen vanwege de taakoverheveling. Ook hebben de gemeenten ruim 3.000 ambtenaren 'teruggekregen' omdat het in WGR verband niet langer is toegestaan werknemers en bestuurders op de loonlijst te hebben. Mede daardoor is er een overnamegolf van gemeenschappelijke shared services centra gaande die worden ondergebracht bij een van de regionale gemeenten. Vooral de middelgrote gemeenten tussen 50 en 75 duizend inwoners trekken veel SSC taken naar zich toe.
Gelijktijdig zien we dat de grote gemeenten hun eigen interne SSC’s weer ontmantelen omdat de loketfuncties worden gedelegeerd naar wijkkantoren die in omvang variëren tussen 40 en 80 duizend inwoners.

NUP afslankkuur
Annemarie Jorritsma is op 1 juni jl. 65 geworden en vervolgens op 1 december met pensioen gegaan. De ambtsketting van Almere heeft ze overgedragen aan de 53-jarige Ank Bijleveld, voorheen minister van RPV; de VNG-voorzittershamer aan de 49-jarige burgemeester Halsema van de gemeente Enschede. In haar laatste VNG-blog schreef Jorritsma: 'Op 1 december 2008 heb ik samen met staatssecretaris Bijleveld, Jan Franssen
namens het IPO en Sybe Schaap namens de Unie van Waterschappen het NUP ondertekend. Toen kon ik niet bevroeden dat dit programma zo sterk zou gaan bijdragen aan de versneld doorgevoerde afslanking van het openbaar bestuur dat anno 2015 twee van de ondertekenende partijen niet eens meer bestaan.'

Harrie Gooskens
Algemeen Directeur PinkRoccade Local Government